FORT III – SZWEDZKI

Fort nr III, zwany szwedzkim jest ulokowany w odległości około 3 km od dzisiejszej drogi krajowej nr 65, łączącej Białystok z Ełkiem. Początki fortu sięgają lat 80-tych XIX wieku, kiedy to dolina rzeki Biebrzy na tym odcinku stała się wielkim placem budowy. Lokalizacja fortu nie była przypadkowa. Mniej więcej naprzeciw niego istniała od  wieków, tak zwana szwedzka przeprawa (szwedzki bród), czyli pozostałości grobli i dawnego mostu, którymi potencjalny przeciwnik mógł przeprawić się na drugi brzeg rzeki. Nazwa przeprawy nawiązuje do wydarzeń okresu wielkiej wojny północnej (1700-1721), kiedy to wojska króla Szwecji Karola XII, przemieszczały się przez most wybudowany w latach 1703-1704  przez Antoniego Stanisława Szczukę, między innymi pana na Szczuczynie i sekretarza króla Jana III Sobieskiego. Miał on 800 metrów długości i pozwalał na dwukierunkowy ruch wozów konnych przy jednoczesnym zachowaniu możliwości żeglugowych Biebrzy. Most został połączony groblą z miejscowością Sośnia. Niestety wydarzenia wojenne spowodowały przechylenie się mostu i jego nieuchronny koniec.

Wracając do fortu. Obiekt został wybudowany na planie pięcioboku w latach 1882 – 1890. Początkowo do budowy użyto cegły, a następnie betonu. Fort III został otoczony fosą suchą. Posiadał koszary, prochownie, schrony bojowe (kopeniery i półkaponiery), punkty obserwacyjne i wiele innych. Nieopodal fortu od początku budowy twierdzy powstawał cmentarz garnizonowy, gdzie grzebano budowniczych twierdzy, oficerów służących tu i członków ich rodzin. W latach 1914-1915 także poległych żołnierzy. W szczątkowej formie przetrwał do naszych i czasów i przypomina o świetności twierdzy. Należy też wspomnieć o terenie pomiędzy Fortem III i Fortem I, czyli tak zwanym placem broni, gdzie w ciągu ponad 30 lat powstało wiele obiektów. Między innymi osiedla mieszkaniowe dla rodzin oficerów służących w twierdzy.

Obiekt wybudowano dla osłony lewego skrzydła Twierdzy Osowiec, aż do powstania Fortu IV. Odegrał ważną rolę w obronie twierdzy podczas I wojny światowej. Między innymi artyleria oraz karabiny maszynowe fortu odstraszały grupy niemieckich żołnierzy próbujących cały czas sforsować Biebrzę. Podczas ataku gazowego 6 sierpnia 1915 roku artylerzyści forteczni pracowali ciężko, aby po przejściu chmury chloru, odstraszyć nadchodzącą piechotę niemiecką. Podczas ewakuacji 23 sierpnia 1915 roku część fortyfikacji została tu wysadzona.

W okresie II Rzeczpospolitej obiekt był wykorzystywany przez Wojsko Polskie. Centralna Szkoła Podoficerów KOP miała tu więzienie, do którego było trzeba przynieść swój siennik z koszar, które znajdowały się około 3 km. Siennik ważył około 20 kg, dlatego żołnierze bardzo bali się tej kary. Pomiędzy dzisiejszą DK 65 i fortem powstało osiedle mieszkaniowe dla kadry szkoły KOP. Znajdowały się tu bloki mieszkalne, elektrownia, kino-teatr, stadion sportowy, nowoczesna strzelnica, piekarnia, kasyna oraz sklepy. Niestety żaden z tych obiektów nie przetrwał do naszych czasów.

Od roku 1953 Fort Szwedzki wraz z Fortem Centralnym i placem broni stanowi własność Wojska Polskiego.