Fort II – Zarzeczny

Fort II – Zarzeczny

Fort Zarzeczny Twierdzy Osowiec jest najbardziej znanym z fortów w okolicy. Jako jedyny został umiejscowiony na prawym brzegu rzeki Biebrzy, jako pozycja wysunięta, przeznaczona do szybkich wypadów wojsk rosyjskich w kierunku wroga. Obecny status fortu to przynależność do powiatu monieckiego, który od zeszłego roku prowadzi na nim prace rewitalizacyjne. Mamy nadzieję, że zakończą się sukcesem i miejsce to stanie się jednym z ważniejszych punktów na turystycznej mapie województwa podlaskiego.

Budowa Fortu II rozpoczęła się równolegle z budową fortów nr I i III w roku 1882. Według opracowań historycznych był budowlą wyjątkową, jak na czasy w których powstawał. . Fortyfikacja i jej przedpole powstała w miejscu, gdzie wcześniej znajdowała się wieś Osowiec. W celu budowy obiektu wieś przeniesiono w obecne miejsce. Początkowo do jego budowy zastosowano cegłę, którą od 1889 roku zamieniano stopniowo na beton Powstały koszary duże i małe, obiekty do obrony fos, prochownie, poterny komunikacyjne i wiele innych obiektów. Głównym problemem budowniczych był wysoki poziom wód gruntowych w tym miejscu, dlatego część obiektów powstała nie jako ciężkie schrony ale jako platformy dla artylerii.

Fort i jego przyległości składał się z wyspy otoczonej fosą mokrą, którą połączono kanałem z rzeką Biebrzą. Po opłynięciu fortu fosa ciągnęła się wzdłuż drogi do Kanału Rudzkiego, gdzie znajdował się przepust odprowadzający wodę. Fosa była regulowana dwoma zaporami. Do fortu można było dostać się dwoma mostami, które niestety nie przetrwały do naszych czasów. Fort był także połączony drogą krytą z Fortem Centralnym. Droga ta biegła przez most na Biebrzy a następnie wzdłuż Góry Skobielewa.

Fort Zarzeczny po swojej lewej stronie został rozbudowany o tak zwaną Pozycję Zarzeczną. Składała się ona z wału, który przed sobą miał fosę oraz trzech obiektów betonowych. Przez fosę był przewieszony niewielki most, którym w razie potrzeby piechota mogła wyjść w kierunku nieprzyjaciela.

W 1887 roku na forcie ustawiono pierwsze działa i ogłoszono jego gotowość bojową. Był to jedynie zabieg propagandowy, gdyż w prochowniach fortu nie znajdowały się żadne pociski, ani proch na ich produkcję. Musimy pamiętać, że nieopodal biegła linia kolejowa, którą także podróżowali Niemcy. Widząc fort uzbrojony w artylerię na pewno byli pod wrażeniem.

Podczas I wojny światowej Fort Zarzeczny odegrał bardzo ważną rolę podczas obrony Osowca. Jako pozycja wysunięta za rzekę, blisko nieprzyjaciela, był najciężej bombardowany oraz najbardziej doświadczył ataku gazowego z 6. sierpnia 1915 roku. To właśnie stąd po przejściu fali chloru dwie kompanie 226 Ziemlanskiego pułku piechoty wyszły naprzeciw nacierającym Niemcom. Po ciężkich walkach w okopach odrzucili przeciwnika na jego dawne pozycje. Wydarzenie te stały się podstawą legendy, którą stworzyła rosyjska propaganda w XXI wieku, która w Internecie funkcjonuje jako „atak trupów”.

W okresie międzywojennym, szczególnie po dojściu Hitlera do władzy, fort był rozbudowano o polskie ciężkie schrony wykonane z żelbetu (beton z prętami żelaznymi). Obiekt był silnie chroniony przed ciekawskimi ze względu na użycie nowych technik wylewania schronów. Tajemnicy pilnował polski kontrwywiad. We wrześniu 1939 roku Fort Zarzeczny został kilkukrotnie ostrzelany przez patrole oraz lotnictwo niemieckie. 12 września wraz z całą twierdzą został opuszczony przez polskie oddziały.

W sierpniu 1944 roku lewy brzeg Biebrzy został zajęty przez 2. Armię Frontu Białoruskiego podczas operacji „Bagration”. W jej wyniku, rozpoczęła się półroczna wojna pozycyjna. Lewy brzeg rzeki obsadzili Rosjanie a prawy Niemcy. Centralnym punktem obrony niemieckiej stał się Fort Zarzeczny. Niemcy w tym czasie minowali rubież Osowiec – Augustów, jako pozycję osłaniającą Prusy Wschodnie. W styczniu 1945 roku ruszyła zimowa ofensywa 2 Frontu Białoruskiego, w wyniku której Armia Czerwona wyparła Niemców aż za Grajewo. Twierdza przez następne 8 lat pozostała bez gospodarza.

W latach powojennych Fort II podobnie jak inne obiekty stał się miejscem pozyskiwania budulca. Okoliczne miejscowości po przejściu frontu były zniszczone, więc powracający mieszkańcy szukali możliwości i materiału na odbudowę domów. Po przejęciu twierdzy w 1953 roku przez wojsko fort stanowił miejsce niszczenia niewypałów oraz starej amunicji. Niestety wówczas zniszczono bezpowrotnie wiele cennych elementów fortu. Pod koniec lat 90-tych XX wieku Wojsko Polskie przekazało fort powiatowi monieckiemu, w którego posiadaniu jest do dzisiaj.

Bibliografia: