Fort I - Centralny

Jak państwo wiecie w naszej izbie znajduje się wiele eksponatów związanych z Twierdzą Osowiec. W kolejnych czterech miesiącach postanowiliśmy przybliżyć wszystkim historię tego miejsca opisując kolejne forty. Dzisiaj Fot I – Centralny.

Twierdza Osowiec została wybudowana w latach 1882 – 1891 w dolinie zabagnionej rzeki Biebrzy (wówczas zwanej Bobra), aby osłaniać drogę kolejową na Białystok, a następnie na Brześć. Oba miasta były ważnymi węzłami komunikacyjnymi, które po przejęciu przez Niemców, mogły ułatwić im uderzenie w głąb Rosji. Była to twierdza zaporowa, czyli broniona od czoła (od przodu), umiejscowiona na obu brzegach rzeki. We wcześniej wspomnianych latach wybudowano cztery forty, które w kolejnych latach wzmacniano. Były to: fort I – Centralny, fort II – Zarzeczny, fort III – Szwedzki, fort IV – Nowy.

Czym jest fort? Termin fort pochodzi z łaciny i oznacza miejsce twarde lub silne. W prostych słowach jest to miejsce ufortyfikowane, często stanowiące część większego założenia o obronnego – twierdzy. Fort I Twierdzy Osowiec zwany Centralnym, ze względu na swe przeznaczenie, został wybudowany w latach 1882 – 1889 na lewym brzegu rzeki Biebrzy. Jest największym spośród wszystkich czterech fortów zajmują ponad 500 hektarów. ¾ fortu zostało otoczone fosą mokrą z zastawką kamienną regulująca poziom wody w niej aż do dnia dzisiejszego. Nadmiar wody jest odprowadzany do rzeki Biebrzy. Część północna foru posiada fosę suchą, na której dnie wybudowano, tak zwany mur Carnota (nazwa od nazwiska francuskiego ministra wojny) wykonany z cegły. Dodatkowym zabezpieczeniem były wały ziemne, które usypano wokół fortu. Dzielą się na wał niski (bliżej fosy) i wał wysoki. Oryginalnie do obiektu prowadziły dwie bramy. Brama zachodnia (obecnie wysadzona) do której wiodły dwa mosty przerzucone przez fosę. Obecnie w tym miejscu znajduje się wjazd do jednostki wojskowej w pobliżu siedziby Biebrzańskiego Parku Narodowego. Brama północna znajdująca się od strony suchej fosy, nad którą także przerzucono most.

Dwie linie wałów stanowiły ochronę przed bronią ręczną dla obrońców twierdzy. Poruszali się oni tak zwaną, drogą manewrową, która otaczały cały fort. Na owej drodze znajdowały się poterny (chodniki podziemne) prowadzące do obiektów różnego przeznaczenia. Na przykład prochowni (magazynów amunicyjnych), kaponier (obiektów obronnych) lub koszar (miejsc snu lub odpoczynku żołnierzy). Oprócz tego typu obiektów znajdowały się też w obrębie fortu stróżówki, domy mieszkalne (choć częściej na zewnątrz), drewniane magazyny, lazaret, a nawet cerkiew garnizonowa, na około tysiąc wiernych.

Najważniejszym miejscem na forcie był plac centralny, zwany także cytadelą. Znajdowały się na nim koszary na 2,5 tysiąca artylerzystów, cerkiew garnizonowa, prochownie, magazyny oraz laboratorium chemiczne. Według przekazów rosyjskich plac był w stanie pomieścić jednorazowo około 30 tysięcy ludzi. Był także miejscem ważnych uroczystości państwowych i religijnych. To właśnie na nim przyjmowano uroczyście cara Mikołaja II, kiedy trzykrotnie wizytował Twierdzę Osowiec.

Podczas działań wojennych, w latach 1914-1915, Fort Centralny odgrywał ważną rolę w działaniach obronnych twierdzy. Tu znajdował się sztab dowodzenia całą pozycją (koszary nr 38, niedawne Muzeum Twierdzy Osowiec), szpital forteczny nr 3 oraz warsztaty artyleryjskie. Fort czuwał nad pobliską linia kolejową i stacją, które odgrywały olbrzymią rolę w zaopatrzeniu walczących fortyfikacji. Gdy w sierpniu 1915 roku Rosjanie rozpoczęli ewakuację twierdzy Fort I był ostatnim przystankiem wycofującego się wojska w kierunku na Grodno.

W latach międzywojennych fort pełnił rolę koszarowo-magazynową, gdyż Korpus Ochrony Pogranicza umiejscowił się po lewej stronie dzisiejszej drogi krajowej 65. Na placu centralnym dalej funkcjonowała świątynia, przebudowana przez żołnierzy 42 PP z Białegostoku, którego żołnierze tymczasowo mieszkali w murach twierdzy. Kościół służył nie tylko wojsku, ale także okolicznym mieszkańcom, którzy z braku innych świątyń mogli tutaj się modlić. Do dzisiaj ludzie wspominają, że wiernych było tylu, że wojsko musiało dodatkowo wybudować ołtarz polowy po drugiej stronie placu centralnego, aby wszystkich pomieścić. Sytuacja uległa zmianie kiedy do użytku oddano kościoły w Goniądzu i Downarach.

W sierpniu 1939 roku na Forcie Centralnym odbywała się mobilizacja powszechna w związku z zagrożeniem niemieckim i przygotowaniami do wojny. Pomimo to tak for, jak i cała twierdza nie wzięła bezpośredniego udziału w działaniach wojennych. Polscy żołnierze organizowali wypady w kierunku granicy w Prostkach, a Niemcy kilkakrotnie zbombardowali fortyfikacje. 12 września twierdza została ewakuowana.

Podczas II wojny światowej  fort odgrywał rolę potężnego magazynu, gdzie składowano wyposażenie wojskowe lub reperowano zniszczoną broń. Na przykład, w kościele garnizonowym, który w okresie okupacji niemieckiej i sowieckiej był zamknięty dla działalności duszpasterskiej, reperowano, a następnie sprawdzano szczelność masek przeciwgazowych. Na terenie całego kompleksu pracowało przymusowo  około 200 osób z okolicznych miejscowości.

W sierpniu 1944 roku lewy brzeg Biebrzy wraz z Fortem Centralnym został zajęty przez Armię Czerwoną w ramach operacji „Bagration”. Na rozkaz Stalina wojsko radzieckie zatrzymało się na pół roku na linii rzek San-Wisła-Narew-Biebrza. W styczniu 1945 roku ruszyła zimowa ofensywa 2 Frontu Białoruskiego, która doprowadziła do zajęcia II Fortu i wyzwolenia naszych ziem aż po Grajewo. Armia Czerwona skierowała się na Prusy Wschodnie, a fortyfikacji osowieckich pilnowały radzieckie oddziały strażnicze. W tym czasie też okoliczni mieszkańcy zaczęli wracać do zniszczonych przez półroczne działania wojenne wsi. Zaczęła się nieoficjalna współpraca z czerwonoarmistami, którzy za przysłowiowe „co nie co” pozwalali na korzystanie z materiału budowlanego zalegającego na terenie twierdzy. Posłużył on do odbudowy wsi znajdujących się w okolicy Twierdzy Osowiec.

W 1953 roku Fort I, Fort III i międzypole zostały zajęte przez wojsko polskie, które w murach dawnej twierdzy pozostaje do dziś.

Bibliografia:

1. B. Perzyk, Twierdza Osowiec, Warszawa 2004
2. M. Worona, Wędrówka przez Twierdzę Osowiec, Osowiec Twierdza 2022