Fort IV – Nowy  

Fort IV Twierdzy Osowiec, zwany Nowym, został wybudowany na lewym skrzydle twierdzy w odległości około 3 km od Fortu III. Jego budowa trwała w latach 1890-91 pod nadzorem gen. Bujnickiego. Obiekt, jako jeden z pierwszych w Imperium Rosyjskim miał elementy odlewane z betonu. Według wielu źródeł budowano go dzień i noc polewając wodą, aby beton nie popękał. Stropy fortu swą grubością dochodziły do 5 metrów. Obiekt był niewielki jeżeli chodzi o jego powierzchnię, ale pełnił niezwykle ważną rolę w zabezpieczaniu brodów, którymi przeciwnik mógłby przeprawić się przez Biebrzę. W skład fortu wchodziły koszary, schron dla armat przeciw-szturmowych oraz schron dla plutonu CKM. Fort był otoczony suchym rowem fortecznym, w którym w razie wojny miano ustawić składaną kratę forteczną. Fortyfikację obsługiwało około 500 żołnierzy, którzy na wyposażeniu mieli cztery armaty.

Obok Fortu IV, w kierunku wschodnim, rosyjscy inżynierowie postanowili wykorzystać niewielkie wzgórze, z którego roztaczał się widok na dolinę rzeki. Powstały następujące obiekty: prochownia, Bateria Okrągła, schron dla piechoty, schron amunicyjny. Całość od tyłu osłaniała fosa mokra oraz krata przeciw-szturmowa. Aby zabezpieczyć od tyłu, tak zwaną Grupę Fortu Nowego, wybudowano szereg umocnień polowych, które znalazły się w okolicy Drogi Łomżyńskiej, dzisiaj zwanej Carską Drogą. Pojawiły się umocnienia takie jak Reduta Łomżyńska lub umocnienia na Psich Wzgórzach.

Podczas działań wojennych 1914-1915 Fort IV odgrywał ważną rolę blokowania tej części doliny Biebrzy, dlatego też stał się jednym z głównych celów artylerii niemieckiej. Jego historia skończyła się wraz z odejściem Rosjan w sierpniu 1915 roku. Podczas tak zwanego wielkiego odwrotu z Królestwa Polskiego fortyfikacje Osowca zostały częściowo wysadzone, w tym Fort IV. Podczas okupacji niemieckiej w latach 1915-1919 Niemcy pozyskiwali materiały niezbędne do dalszego prowadzenia wojny wywożąc stal, elementy pancerne, itd. Największych zniszczeń na terenie fortu i przyległości dokonała jednak polska firma Dzierżawski i Spółka wynajęta przez Okręgowy Wydział Robót Publicznych w Białymstoku, która w okresie II Rzeczpospolitej „sprzątała” ten teren.

Obecnie omówiony powyżej teren jest atrakcją turystyczną leżącą na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego. Możemy tu znaleźć ścieżkę edukacyjną wokół Fortu IV, ścieżkę biegową lub Carską Drogę. Wszystko przebiega przez dawne carskie fortyfikacje, a bloki betonu porozrzucane wokół przypominają o dawnej potędze tego miejsca.